نویسنده: جمشید چایانی-کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی - ۱۳۸٩/۱/۱٤

متروپلیس ( Metropolis ) یا مادرشهر ریشه یونانی دارد و از دو کلمه Meter (مادر) و Polis (شهر) ترکیب شده است. از مادرشهر تا کنون تعاریف مختلفی شده است بطور مثال:

۱- مادرشهر شهری است که از نظر مرکزیت دولتی و فغالیت اقتصادی یا فرهنگی بر دیگر سکونتگاهها برتری دارد. این شهر ممکن است شهر اصلی یک ناحیه، یک استان، یا یک کشور و گاهی پایتخت آن باشد. ( هر شهر بزرگ)

۲- در نظریه مکان مرکزی، مادر شهر به شهری گفته می شود که خداقل یک میلیون نفر جمعیت داشته باشد و بر ناحیه ای دارای ۵ تا ۳۰ میلیون نفر جمعیت مسلط باشد.

۳- مادرشهر مکانی است که در آن حداقل۵۰۰ هزار نفر در فاصله زمانی ۴۵ دقیقه تا مرکز شهر زندگی کنند.

با توجه به تعاریف فوق، در بسیاری از کشورها، مبنای شناخت مادرشهرها از شهرهای معمولی، میزان جمعیت است، چنانکه در ایالات متحده، بعد از سال ۱۹۶۰، شهرهایی که حداقل ۵۰ هزار نفر جمعیت داشت بعنوان مادرشهر (متروپلیتن) خوانده می شد.

نکته: عده ای از محققان شناخت مادرشهر را با جمعیتی حدود ۵۰ هزار نفر گمراه کننده می دانند و خداقل جمعیت را برای آن ۳۰۰ هزار نفر در نظر میگیرند.

همانگونه که از مطالب بالا فهمیده مشود، جمعیت تنها ملاک لازم برای تعریف مادر شهر نمی باشد. چه بسا که شهری با ۵۰ هزار نفر جمعیت در آمریکا بخاطر شرایط خدماتی، زیرساختی، دسترسی و ... کارکردهای متفاوتی بدست آورده و تبدیل به مرکزی فعال در زمینه های اقتصادی و اجتماعی-خدماتی گردد و نقش یک مادر شهر را بازی کند. لیکن در مقابل شهری با جمعیت ۳۰۰ هزار نفر و بیشتر وجود داشته باشد، لیکن به علت عدم وحود زیرساختهای مناسب، وسایل ارتباطی و همچنین عدم تنوع فعالیتها و محدود بودن حیطه عملکردی آن، بصورت یک شهر منزوی درآمده و نقش یک شهر معمولی را بازی کند.

بنابراین در شناخت مادرشهر علاوه بر عامل جمعیت باید حیطه عملکردی شهر و همچنین ارتباطات خارجی شهر را با نواحی یرامونی در نظر گرفت تا بتوان در مورد آن قضاوت کرد و از آن بعنوان مادرشهر یاد کرد.

خوب با توجه به مطالب صفحه قبل ( وبلاگ مورخ ۲۶/۰۶/۸۲ ) میتوان شهرهای رده ۴ تا ۹ را،به شرطی که دارای عملکرد مناسب در سطوح ذکر شده باشند، مادرشهر نامید.

و اما در ایران؛ با توجه به شرایط اجتماعی-اقتصادی ایران و همچنین زیرساختهای درون شهری و بین شهری و ارتباطات، بعید است که به شهرهای پایین تر از رده ۶ نام مادرشهر را اطلاق کرد. مگر رد مواردی که واقعا شرایط زیرساختی و ارتباطات بگونه ای باشد که این امر را ممکن سازد.