نویسنده: جمشید چایانی-کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی - ۱۳۸۸/۱۱/۱۳

شیخ موسی نثری که بود؟

     
سیری در زندگی میرزا شیخ موسی نثری ریاضی دان معاصر آثار و تالیفات علمی نثری برخی ابتکارات و کشفیات


 

سیری در زندگی میرزا شیخ موسی نثری ریاضی دان معاصر
 شیخ موسی کبودراهنگی در سال 1260 هجری شمسی در روستای دستجردِ کبودراهنگ به دنیا آمد . تحصیلات علوم قدیمیه را در یکی از مدارس علوم همدان به پایان رسانید . نثری  نزدیک به 20سال مشغول به تدریس ریاضی در مدارس متوسطه همدان و تهران بود و تعداد زیادی مدرسه در زمانی که رئیس فرهنگ همدان شده بود تاسیس و از این راه خدمت زیادی به گسترش فرهنگ در این شهر نمود ،ایشان در ریاضیات تبحر زیادی داشت به طوری که معادلات سه مجهولی را که قسمت اول آن  توسط حکیم عمر خیام حل شده بود تکمیل کرد و به  پاداش این موفقیت علمی به افتخار او مجلس جشنی در آکادمی  علوم فرانسه ترکیب یافت.
  وی از اولین کسانی بود که در ایران به سبک غربی رمان  نوشت و ازرمانهای  او می توان عشق و سلطنت ،افسانه طی زمان ،ستاره لیدی ونیز از کتب تحقیقی او شرحی بر مثنوی و معنوی و مقدمه ای بر دیوان غسام  همدانی را   می توان نام برد.
یحیی آرین پور درباره ی میرزا موسی نثری چنین نوشته است:  یکی از نخستین رمانهای تاریخی فارسی ، رمان شیخ موسی کبودراهنگی مدیر مدرسه ی نصرت همدان است که در سال 1334 هجری قمری به اتمام رسیده.این رمان عشق و سلطنت یا فتو حات کورش نام دارد.  وی اضافه بر اینهاصاحب اختراعات وابتکارات زیادی است همچون ساعت خورشیدی و... امیدواریم با برگزاری کنگره بزرگداشت ایشان غبار مهجوریت از چهره این دانشمند فقید پاک شود                                                                 


نثری از زبان دیگران:
مرحوم شیخ موسی نثری یکی از مشاهیر سده حاضر می باشد که در علوم ادبیات ،ریاضیات، نجوم و... صاحب نظر بوده و آثار بسیاری از ایشان به جا مانده.متاسفانه نام ایشان چنان که باید در مجامع علمی امروز شناخته شده نیست.
واژه های کلیدی
موسی نثری ، همدان،نجوم،ریاضی، ادبیات
شیخ در روستای دستجرد از توابع کبودراهنگ به دنیا آمده و در جوانی به همدان عزیمت نموده است.وی یکی از نثر نویسان و ریاضی دانان شاخص و یکی از پایه گذاران پرآوازه فرهنگ همدان به شمار می آید و از مفاخر برجسته ایران است.مرحوم نثری در علوم مختلف آن زمان از جمله:
ریاضیات،جبر،هندسه،هیأت،ادبیات،فیزیک و شیمی تبحر داشت.از آنجائی که تبحری در جبر داشتند راه حل دیگری برای حل معادلات درجه سوم جبری ابداع کردند و آن را به آکادمی علوم ریاضی پاریس فرستاد.
در علم نجوم دانشمند سرآمدی بود . در سال 1912میلادی ستاره دنباله دار هالی پیدا و به زمین نزدیک شد وی درآن هنگام آگهی داد که هیچ تهدیدی برای کره زمین نیست و درست بودن این نظریه مایه اعجاب و شگفتی دانشمندان علم نجوم شد.
انچه که بیش از همه برای او ارزش داشت اندیشیدن بود برای این کار عنوانهائی برای انشانویسی دانش آموزان انتخاب می کرد.با زبان و ادبیات عرب آشنائی داشت .سبک نویسندگی ایشان مانند «آلفنس دوده ی»فرانسوی بود . جمله ها کوتاه،ساده، گویا بودند.نثری در آغاز کار چند کتاب نیمه تاریخی رمانتیک نوشته بودکه پرآوازه ترین آنها کتاب«عشق و سلطنت یا زندگی کوروش کبیر »بود .ایشان رمان دیگری بنام «تاریخ عبرت»درباره جنگهای دلیرانه همدانیها دربرابر سپاه عثمانی نگاشته بود که متاسفانه چاپ نشده است. همچنین صدها مقاله در باره مسایل گوناگون ادبی،تاریخی،علمی،و...نوشته بود که تعدادی از آنها در مجلات و روزنامه های آن زمان چاپ شده است

 

موسی دستجری فرزند ملا عبدالله معروف به موسی نثری در سال 1260 در روستای دستجرد کبودراهنگ متولد شد. او تحصیلات مقدماتی را نزد پدرش آموخت و در جوانی به همدان آمد و ضمن اشتغال به کار معلمی،به تحصیل علوم ریاضی، علوم غریبه فلسفه، منطق و عرفان پرداخت و در این فنون به مدارج عالیه رسید. چندین سال ریاسـت دبیرستـان نصرت را درهمدان به عـهده داشت و سپـس به ریاست فرهنگ کرمانشاه، کردسـتان، همـدان و قزوین منصوب شـد و تعداد زیادی مـدرسه در زمانی که در همدان بـود تاسیـس نمـود ودر این راه خدمات زیادی به گسترش فرهنگ این شهر نمود و سپس به تهران رفته وبه عنوان بازرس عالی وزارت فرهنگ مشغول به کار شد . روزگاری مدیر روزنامه اتحاد بود و بسیاری از مقالات سیاسی، اجتماعی خود را در همین روزنامه چاپ می کرد .

نثری یکی از بزرگترین نویسندگان معاصر بود. نوشته هایش ساده و دلنشین بود و شاید به همین دلیل است که به موسی نثری معروف شده است. غالباً مطالب مبتکرانه و عمیق را موضوع نوشته های خود قرار می داد، از حیث مایه علمی و بضاعت ادبی بر بسیاری از همگنان برتری داشت. او در علم ریاضیات تبحر زیادی داشت به طوری که معادلات سه مجهولی را تکمیل و به پاداش این موفقیت علمی به افتخار او مجلس جشنی در آکادمی علوم فرانسه ترتیب یافت.

آثار و تالیفات علمی نثری :

1- شرح و نثر مثنوی: این کتاب از شاهکارهای تالیفات نیم قرن اخیر می باشد و استاد نثری با قلمی ساده، دلنشین و فصاحتی بی مانند شش جلد دفاتر مثنوی را به نثر درآورده و برای نخستین بار پس از 7 قرن فهم مثنوی مولانا جلال الدین رومی را رای عموم آسان کرده است.
2- قواعد نثری در جبر و مثلثات
3- تفسیر سوره یوسف (ع)
4- افسانه طی زمان
5- مقدمه بر دیوان غمام همدانی

برخی ابتکارات و کشفیات استاد نثری :

1- کشف فرمول حل معادلات درجه سه ریاضیات و برخی اشکال هندسی که به نام قوانین نثری معرف است.
2- تئوری علمی ضبط امواج اصوات و اشکال.
3- ساخت ساعت آفتابی شاخص و نصب آن در مسجد جامع همدان.
4- اختراع وسیله ترسیم بیضی که در »دایره اختراعات« به نامش ثبت گردیده است.